چالش ماه رمضان معلم ها از جایی آغاز میشود که تقویم عوض میشود اما برنامه مدرسه تقریباً همان میماند. کلاس برقرار است، کتابها هماناند و انتظار یادگیری تغییری نکرده؛ در حالیکه حالِ دانشآموز دیگر حالِ روزهای عادی نیست. معلم با کلاسی روبهرو میشود که زودتر خسته میشود، دیرتر میفهمد و حساستر واکنش نشان میدهد. از سوی دیگر خانوادهها توقع دارند فضای مدرسه رنگ عبادی بیشتری بگیرد و خود مربی نیز میخواهد حرمت ماه را نگه دارد. تجربه نشان میدهد بسیاری از تنشهای این ماه نه از بیانضباطی دانشآموز، بلکه از ناهماهنگی بین «وضعیت جسمی» و «انتظار آموزشی» شکل میگیرد. این مقاله میکوشد بهجای توصیههای کلی، مسئله را از نگاه واقعی کلاس بررسی کند و نشان دهد معلم چگونه میتواند بدون افزایش فشار، مسیر تربیتی را حفظ کند.
1. افت تمرکز و یادگیری دانشآموزان
در روزهای ماه رمضان، الگوی خواب بسیاری از خانوادهها تغییر میکند و این تغییر مستقیماً بر تمرکز دانشآموزان اثر میگذارد. کودک ممکن است سر کلاس حاضر باشد، اما ذهن او در سطحی پایینتر از معمول فعالیت کند. مشاهده میشود که سرعت پردازش اطلاعات کاهش مییابد و پاسخهایی که در شرایط عادی بهراحتی ارائه میشد، با مکثهای طولانی همراه میشود. برخی مربیان این وضعیت را نشانه بیعلاقگی تلقی میکنند، در حالیکه مسئله بیشتر جنبه فیزیولوژیک دارد تا تربیتی. مغز در شرایط کمانرژی، فعالیتهای تحلیلی را محدود میکند و به عملکردهای پایه بسنده مینماید.
از این رو حجم تکالیف مثل قبل باشد، احساس ناکامی در دانشآموز بیشتر میشود. نتیجه چنین فشاری، کاهش عزت نفس و گاهی مقاومت در برابر درس است. مدیریت این وضعیت نیازمند بازنگری در انتظارهای آموزشی است. مربیهای چمرانی، هرساله با توجه به شروع ماه مبارک رمضان، بخشی از تکالیفی که نیاز به تفکر عمیق دارند را کمتر میکنند تا شاهد افت درسی بچهها نباشند.
2. زودرنجی و افزایش تعارض میان دانشآموزان
در فضای کلاس طی ماه رمضان، حساسیت هیجانی دانشآموزان افزایش پیدا میکند. واکنشهایی که در روزهای عادی با خنده پایان مییافت، ممکن است به دلخوری طولانی تبدیل شود. آستانه تحمل پایین میآید و شوخیهای ساده به سوءبرداشت تعبیر میشود. معلم یکدفعه با تعداد بیشتری شکایت، قهر و حتی اشک روبهرو میشود. چنین موقعیتی اغلب به اشتباه ضعف تربیتی تلقی میگردد، حال آنکه تغییرات جسمی و کاهش انرژی نقش اصلی را ایفا میکند. بدن در شرایط خستگی توان تنظیم هیجان را کمتر در اختیار دارد و کودک قدرت مهار خشم را از دست میدهد. در نتیجه تنشهای کوچک بزرگ جلوه میکنند. برخورد تند مربی معمولاً وضعیت را پیچیدهتر میسازد و چرخه تعارض را گسترش میدهد.
راهکار مناسب، کاهش محرکهای رقابتی و افزایش فعالیتهای مشارکتی است. گفتوگوهای کوتاه درباره احساسات هم به تخلیه هیجان کمک میکند. حفظ آرامش معلم، مهمترین عامل کنترل فضای کلاس محسوب میشود. مدیریت هیجانی در این ماه بیش از هر زمان دیگر بخشی از آموزش به شمار میآید، نه فعالیتی حاشیهای.
3. فرسودگی و کاهش صبر معلم
ماه رمضان تنها وضعیت دانشآموزان را تغییر نمیدهد، بلکه توان روانی معلم را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. کمبود خواب سحرگاهی و کاهش انرژی روزانه، ظرفیت تحمل صدا و بینظمی را پایین میآورد. مربی ممکن است متوجه شود که نسبت به اشتباهات کوچک واکنش شدیدتری نشان میدهد. این تغییر رفتار معمولاً ناخواسته است و پس از کلاس احساس پشیمانی ایجاد میکند. تداوم چنین وضعی رابطه عاطفی میان معلم و شاگردان را آسیبپذیر میسازد.
فشار برنامه درسی نیز فرصت بازیابی انرژی را محدود میکند و خستگی انباشته میشود. در این شرایط انتظار مدیریت کامل کلاس بدون بازتنظیم برنامه، واقعبینانه نیست. کاهش فعالیتهای فرعی و اولویتبندی اهداف آموزشی میتواند از فرسودگی جلوگیری کند. وقفههای کوتاه تنفسی در میان تدریس به حفظ تمرکز کمک خواهد کرد. معلم اگر حال خود را مدیریت کند، نیمی از سختیهای کلاس کاهش مییابد. مراقبت از وضعیت جسمی و روانی در این ماه نه امری شخصی، بلکه بخشی از مسئولیت حرفهای به شمار میرود.
4. فشار انتظارات مذهبی خانوادهها
در ماه رمضان، برخی خانوادهها انتظار دارند مدرسه نقش پررنگتری در برنامههای عبادی ایفا کند. درخواست برگزاری مداوم مراسم، حفظ دعاها یا تمرین روزهداری به کلاس منتقل میشود. معلم بین توان واقعی دانشآموز و خواسته والدین یا همان اجبار در دینداری قرار میگیرد. اجرای کامل این درخواستها گاهی با ظرفیت سنی کودکان همخوانی ندارد و به خستگی منجر میشود. نادیده گرفتن آنها نیز ممکن است نارضایتی خانواده را به دنبال داشته باشد. چنین تعارضی فشار روانی قابل توجهی برای مربی ایجاد میکند. مدیریت صحیح این وضعیت نیازمند گفتوگوی روشن با والدین است. توضیح علمی درباره توان یادگیری و تمرکز کودک، زمینه تفاهم را فراهم میکند.
بارهادر ادبستان شهید چمران، خانوادهها به جهت افزایش فشار برنامههای مذهبی مراجعه کردهاند. مدیران و مسئولین مدرسه، باتوجه به برنامهای که در پیش گرفتهاند، همان مسیر را پیش بردهاند؛ چرا که افراط در برنامههای مذهبی، نتیجه مطلوبی ندارد.
5. سنگین شدن فضای کلاس و کاهش شادابی
گاه برای حفظ حرمت ماه رمضان، فضای کلاس بیش از حد رسمی میشود. حذف بازیها و شوخیهای کنترلشده به تصور افزایش معنویت صورت میگیرد. نتیجه این رویکرد کاهش انگیزه حضور در مدرسه است. کودک تجربهای خشک از مناسبت دینی دریافت میکند و پیوند عاطفی او با مفاهیم معنوی تضعیف میشود. سکوت طولانی کلاس معمولاً نشانه یادگیری نیست، بلکه نشانه خستگی است. آموزههای تربیتی زمانی اثرگذار خواهند بود که با احساس امنیت و نشاط همراه شوند. فعالیتهای کوتاه گروهی میتواند بدون بیاحترامی به فضا، پویایی ایجاد کند.
روایت داستانهایی مثل نامههای آسمانی و ماه خدا یا کارهای هنری ساده نیز جایگزین مناسبی برای برنامههای طولانی است. معلم با حفظ وقار و در عین حال گرمی رفتار، الگوی متعادل ارائه میدهد. ایجاد تجربه خوشایند از این ماه، ماندگارتر از هر توصیه مستقیم عمل میکند. دانشآموز اگر رمضان را آرام و دلپذیر تجربه کند، پیام تربیتی به صورت طبیعی در ذهن او تثبیت خواهد شد.
جمعبندی چالش ماه رمضان معلم
میتوان گفت چالش ماه رمضان معلم ها بیش از آنکه مسئلهای آموزشی صرف باشد، موضوعی مربوط به تنظیم انتظارهاست. تغییر ریتم زندگی دانشآموزان واقعیتی اجتنابناپذیر است و کلاس زمانی آرام میشود که برنامه با این واقعیت هماهنگ گردد. اصرار بر همان سرعت و همان حجم آموزش، نه تنها یادگیری را افزایش نمیدهد بلکه فرسودگی معلم و دلزدگی شاگرد را در پی دارد. از سوی دیگر کاهش کامل فعالیتها نیز فرصت تربیتی این ماه را از بین میبرد. راه میانه در تعدیل، نه تعطیل کردن، شکل میگیرد.
معلم در این ایام بیش از انتقالدهنده محتوا، تنظیمکننده فضاست. مدیریت هیجانها، کوتاهسازی فعالیتهای ذهنی و حفظ گرمی رابطه، پایههای اصلی کلاس موفق به شمار میآید. تجربهای که دانشآموز از مدرسه در رمضان به دست میآورد، درک او از دینداری را برای سالها میسازد. اگر ماه را با فشار و خستگی بشناسد، پیام تربیتی تضعیف میشود؛ اما اگر همراه با آرامش و احترام تجربه کند، اثر آن ماندگار خواهد بود.
بنابراین هدف اصلی مربی کاهش تنش و افزایش معناست. هر تصمیم آموزشی باید با این پرسش سنجیده شود که آیا به آرامش کلاس کمک میکند یا تنها ظاهر برنامه را حفظ مینماید. پاسخ این پرسش مسیر عمل را روشن خواهد کرد.
